Ik ga voor de verandering eens twee keer iemand anders aan het woord laten.
Eric Van Den Bruel heeft lang haar, verjaart op dezelfde dag als mij maar een jaartje ouder, Belg in Johannesburg, econoom van opleiding, schilder, vader van Manu en Luz die al eens op de foto's voorkomen - Manu zit bij Lucas in de klas - woont met vrouw Chris in oud Heverlee - en vrouw Chris heeft ook voor Walter Chabot gewerkt (een leraar van me op Sint Lukas waar ik een heel boek aan zou kunnen wijden waardoor Stephen King een koorknaap blijkt te zijn.) Om maar te zeggen dat er raakvlakken zijn en we nogal eens met elkaar optrekken.
Maar dus, het woord is aan Eric. Eerst over de on-veiligheid in Zuid Afrika, en hoe hij mij en de Addict activiteiten daar tegen overplaatst. Daarna een stuk over hoe het goed gaat met de Zuid-Afrikaanse economie.
Ter mijner verdediging - niet dat ik me aangevallen voel, maar de eerste paragrafen zijn nogal harde cijfers - volgt er nog een reflectie onderaan.
Downtown Joburg - Eric Van Den Bruel
“Our hard-won political freedom will mean nothing unless we have freedom from violence, freedom from fear”
Nelson MandelaCriminaliteit is samen met AIDS het grootste probleem in SSA. Sla de kranten open en laat de paranoia opborrelen bij de eindeloze reeks overvallen, moorden en verkrachtingen . Volgens een studie van de VN uitgevoerd onder de 60 “meest geavanceerde landen”, is Zuid- Afrika op een na de trieste koploper van het aantal moorden en in het aantal verkrachtingen per inwoner. In de grote steden wordt om de drie seconden een vrouw verkracht. Meer dan 67,000 officiele aanklachten in het jaar 2000. Reken hierbij het misbruik van kinderen en we kijken naar het 10- voud van dit cijfer. Er is in Zuid Afrika namelijk een hardnekkig gerucht dat geslachtsgemeenschap met een maagd een man kan genezen van “de ziekte” (Aids).
Cijfers van Interpol uit 2002 tonen aan dat SA 114.8 moorden heeft gekend per 100,000 inwoners, de hoogste in de wereld en 5 keer hoger dan de 2de in de ranglijst, Brazilie. De internationale norm (als je hier uberhaupt van een norm mag spreken) is 5,5. In 1996 was dit cijfer nog maar 61.Toen scoorde alleen Colombia beter.
Vandaag maakt elke inwoner in SA 2,5 keer meer kans vermoord te worden dan om te komen in een verkeersongeluk en het land heeft al het hoogst aantal verkeersdaden ter wereld. Een trieste balans van 18.000 verkeersdoden per jaar en de schade hiervan aan “omgeving” word geschat op 6,7 miljard Euro.
2/3 van de jongeren tussen de 15 en de 19 die in Cape Town een onnatuurlijke dood stierven, deden dit ten gevolge van moord. Joburg doet het zonodig nog slechter.
Het aantal carjackings is in een aantal jaren verdubbeld; vorig jaar waren er 16,000 carjackings (dit is 18 keer meer dan in het niveau per capita in Amerika). Hierbij werden 60 mensen vermoord. Uit een rapport van 2001 door The Institute for Security Studies leren we dat "South Africa has high but manageable levels of property crime but an extraordinary high level of violent crime. It is South Africa’s high level of violent crime which sets the country apart from other crime ridden societies." In mensentaal betekent dit dat het niet de aantallen zijn die onrustwekkend zijn maar vooral het geweld dat hierbij gebruikt wordt. Het leven heeft hier geen waarde meer.
Dat crime een effect heeft op het sociale leven is evident. Na de opheffing van de pasjeswet in Zuid Afrika zijn duizenden zwarten, meestal armen, uit Soweto of de naburige landen, zich komen vestigingen in wat voor hen voordien ontoegankelijk terrein was, het stadscentrum. De meeste begoede mensen trokken vervolgens hieruit weg naar de “gated communities” in het noorden wat resulteerde in een sociaal vacuum. De blanke middenklasse keerde de stad de rug toe en sommigen zijn sindsdien nooit meer in downtown Joburg geweest. Alles wat ze hierover vertellen is “van horen zeggen”. We hebben dit ook in Belgie gekend in de jaren 70 met massale leegstand en verkrotting tot gevolg. Dit effect is ongeloofelijk zichtbaar in Johannesburg. De onveiligheid groeide en tegen 1990 stond Johannesburg eenzaam aan de top van meest gevaarlijke stad van de wereld.
Met de burgers verdwenen ook veel bedrijven. Ze zijn zich massaal gaan vestigen in Sandton. Ironisch genoeg op een boogscheut van Alexandra, de armste sloppenwijk van de stad. Je kan jezelf dus afvragen of dit nu een verbetering is.
De meeste kantoorgebouwen werden onmiddelijk ingenomen en omgevormd tot goedkope sociale woningen. Het is vreemd als je de was ziet buitenhangen uit de ramen van de bovenste verdieping van wat eens board rooms waren en waar belangrijke industrielen beslissingen namen. Waarschijnlijk ook de beslissing om weg te trekken uit het centrum van de stad.
Ondanks de leegstand, criminaliteit en chaos van de benedenstad heeft hij mijn beeld van Johannesburg doen veranderen. Niet in een keer, niet in twee, maar in drie pogingen heb ik een stad leren kennen die in amper 120 jaar tijd een levenscyclus heeft gekend waar elke gemiddelde Europeese stad 1000 jaar voor nodig heeft gehad.
Een cyclus van groei, glorie, verval en langzame wederopstanding. Want om nieuw leven te blazen in de stad heeft het gemeentebestuur drastische maatregelen getroffen met onder andere een gesloten camera circuit op elk hoek van de straat en oneindig veel aanwezigheid van de JPDBlue in het centrum. De locale regering heeft hiervoor de hulp gekregen van de voormalige burgemeester van New York, Rudy Giuliani. Want Johannesburg bereidt zich voor op de wereldcup voetbal waarbij de openings- en slotmatch worden gespeeld “in ’t stad”. En de laatse statistieken bewijzen dat de criminaliteit is gedaald.
Maar wie is die man dan wel? Een autochtoon? Hij is een Belg in Johannesburg, geboren op 26 oktober, getrouwd, een dochter en een zoon, beiden op de American School in Joburg, artistiek aangelegd wat zich uit in het dragen van lang haar, verschrikkelijk creatief, gedreven, fietsliefhebber, apart en zeker geen mainstream individu.
Ik hoor jullie denken. Een gespleten persoonlijkheid waarvan de ene helft avontuurlijk is en de andere helft oerconservatief? Is hij nu zo ijdel geworden dat hij zijn biografie begint te schrijven? Of heeft hij teveel aan de wied gezeten in downtown Joburg?
Geloof het of niet, ik heb het over Jan, en voor alle duidelijkheid, we zijn verschillend, alleen al in lengte. Jan heeft een creatief labo. Het heeft een tijdje geduurd voor ik helemaal begreep wat hij nu juist bedoelde. Toen ik begin dit jaar van mijn paard was gevallen heeft hij een namiddag uitgetrokken om het mij allemaal van naaldje tot draadje uit te leggen.
Jan is ook de man die mij altijd in moeilijkheden brengt. Hij neemt me dikwijls mee op sleeptouw naar een of andere Joburgse “art scene happening”.
Neem nu eender welke stad, een art scene vindt je niet in de chique villawijken maar eerder in de sociale volkswijken waar het huren van een pand goedkoop is. Kunst betaalt niet goed, daar kan ik van meespreken.
Het begon allemaal met een uitstapje naar het Market Theatre in downtown Joburg in het begin van onze winter. Chris zat in Belgie en ik was op rondreis in SSA toen ik van Jan een smsje kreeg met de vraag of ik zin had om mee te gaan naar een vernissage. Ik wilde wel maar downtown is nu niet de plaats om ’s avonds rond te trekken. Dacht ik. Maar ach, is het leven niet meer dan afwassen alleen? Mijn vlucht was voorzien rond 6 uur in OR Tambo, dus ik kon er rond 7 uur wel zijn. Ik reed van de luchthaven recht naar de plaats van afspraak, plannetje op de knieen. Ik was nog nooit aan de zuidkant van de stad geweest, de spoorweg die door het Zuiden van Johannesburg loopt en op een kilometer afstand van het kantoor, was een natuurlijke en psychologische grens. Het duurde dan ook niet lang of ik was verloren gereden. De weg gaan vragen? Dat is hier uit den boze. Ik bleef rijden en trachtte mij te orienteren op de hoge kantoorcomplexen van de stad. De Hillbrow tower, de Ponte City met bovenaan een gigantische lichtreclame van Vodacom en de MTM building steken als vuurtorens uit boven de stad en het stratenplan is in dambord, zo moeilijk kon het nu toch niet zijn. Toch is het verschrikkelijk om je weg te vinden door de vele doodlopende en enkel richting straten.
Uiteindelijk vond ik waar ik moest zijn. Ik was op vertrouwde grond, op een steenworp van ons kantoor, niet ver van het centraal station, aan de voet van de Mandela brug.
Tot mijn vebazing was downtown Joburg niet dood maar springlevend. De omgeving rond het Africa Museum is verkeersvrij gemaakt. Zwarten uit alle hoeken van het continent bieden hun artiestieke waar aan. We lopen even binnen in de gallerij waarvoor we gekomen waren. Kunst uit Afrika. Ik neem een wit wijntje; “The Tall Horse”. Op het etiket staat een giraffe afgebeeld. De enige witte wijn in Zuid Afrika die echt niet te pruimen valt. Wijn voor dummies. Geen ingewikkeld boeket van geuren en smaken, geen keuze in druivensoort, gewoon rechttoe-rechtaan; 2 soorten, wit of rood voor R30 per fles, met een namaak kurken stop en geschonken in een wijnglas. En daar stopt dan ook alle gelijkenis met wijn.
Zwart-wit tekeningen van gruwelijke taferelen. Een jonge dertiger komt op me toegestapt en vraagt me in welke taal de titel van het werk is. Het werk heet “Le Monde Perdu” en ik leg hem uit wat dit betekent. Een zwarte man met een wollen muts slaat me gade. Ik herken de kleuren van de Republiek Congo in het kleurenpallet van zijn oversized hoofddeksel. Zou het Soly Cisse zijn? Het werk kon me niet echt bekoren hoewel ik er wel het verhaal van de kunstenaar kon in lezen. Uit dit stuk van de wereld komt ook weinig opgewekt nieuws.
We genoten nog even van een drankje op een terrasje in de straat, onder een dekentje, want het was winter en het was koud, tot een tafel was vrijgekomen in een aanpalend restaurant. Een heerlijk warm buffet in the Market Theatre en het weekend kon niet meer stuk.
Een week later stond Jan weer aan mijn deur met een uitnodiging voor de opening van de tentoonstelling “Africa Remix” in de JAG (Johannesburg Art Gallery). Ik twijfelde want het was echt downtown, in Hillbrow.
Ooit was het een residentiele “whites only” wijk voor de middenklasse met mooie parken, straatmuzikanten en leuke winkels, aan de rand van het CBD (Central Business District). Vandaag, door de massale uitstroom van die middenklasse, gebrek aan infrastructuur en politieke instabiliteit, geworden tot een “urban slum” waar criminaliteit, werkloosheid en armoede welig tieren.
Maar Jan was vastbesloten. Het JAG heeft naar verluid de grootste kunstcollectie van het continent. Het idee hiervoor was ontstaan naar Amerikaans voorbeeld, op de Wits Universiteit. Toen de collectie te groot werd, werd ze verhuist naar Joubert Park waar ze zich nog steeds bevindt.
Het gebouw werd ontworpen door archtect Edwin Lutyens (een Belg? neen raar genoeg een Brit). De locatie was, in die tijd, goed gekozen, centraal gelegen in het stadscentrum zodat niemand het excuus had om er niet te geraken. Het park is echter fel gedegradeerd over het laatste decennium en met het park de hele buurt. Terwijl hier vroeger een huiselijke en familiale sfeer moet gehangen hebben, is die vandaag veranderd in eentje van dreiging. Aangetrokken door zijn grasvelden is het park vandaag de thuishaven voor hordes werklozen, daklozen, drugsverslaafden en ammokmakers voor wie kunst een abstract, ja zelfs een buitenaards begrip is.
Het was dan ook de massale politie aanwezigheid die een beetje de dreiging wegnam. Wat het niet wegnam was de gigantische verkeerschaos.
Als je politie ziet in Joburg kan je er donder op zeggen dat het leidt tot verkeerschaos. Jan reed en verblufte mij met zijn rijstijl. Hij manouvreert zich los uit het vastgelopen verkeer. We stonden reeds een uur op dezelfde plek. Met het stratenplan van Joburg op de schoot besloten we een andere weg te nemen. We wisten niet dat ons einddoel 100m verder was. We liepen vast op een taxistation achter het centraal station. Het zag er letterlijk zwart van ’t volk. Ik maande Jan aan om te blijven rijden hoewel we even later in een doodlopende straat eindigde, rechtsomkeer moesten maken en in het midden van een markt terechtkwamen. We raakten heftig de borduur en ik dacht dat we vastzaten. Dit was het dan. Het was schemerdonker geworden. Mensen hingen uit hun ramen. Mensen hangen hier altijd uit hun ramen. De straten waren smerig, het vuilnisbelt lag hier gewoon voor je voeten. Overal kapotte ramen en afgebroken railings. Straatlantaarns waren geveld en in hun componenten verkocht; de electriciteitskabels en lampen aan de electriciens en de voet aan een schroothandelaar. “Scrap for food”. Overweldigend veel volk.
Omringd door honderden zwarten en ik voel me geen moment onveilig. Is dat zo? Ik herhaal, 100den zwarten en ik voel mijn geen moment onveilig.
Wat ik hiermee bedoel is dat ik opstandig wordt van het automatisme dat onveiligheid verbonden wordt met zwart. Er lopen hier geen dieven rond, er lopen hier zwarte dieven rond. Als ik een Zuid- Afrikaan was en ik had niets te eten en ik was blank, dan zou ik het wel weten ...stelen! Geen mens die je verdenkt.
Uiteindelijk halen we de JAG en we parkeren de auto binnen op het museumplein. Het wordt ons meteen duidelijk dat als eerste aankomen en weggaan onbegonnen werk is. Eindelijk een voordeel van niet op tijd te zijn. Auto’s worden achter mekaar op de esplanade geplakt, zoals ze toekomen. Heel veel volk op de vernissage, gratis eten en drinken verklaart waarschijnlijk voor de helft de aanwezigen. We wriemelen door de massa. Binnen de korste keren ben ik Jan kwijt. Ik worstel alleen verder. Een ober met een plateau vol borrelhapjes komt niet verder dan een stap voorbij de keukendeur. Hij heeft meer success dan de schilderijen.
Naast de keukendeur een werk van Fernando Alvin. Ik had er ook nooit van gehoord maar zeker iemand die Belgie kent, van binnenuit. Het is de Belgische driekleur, op het zwart staan de letters “congo” gebrodeerd, op het geel de letters “flanders”, op het rood “wallonie”. Flanders in het Engels, Wallonie in het Frans, beiden met kleine letters.
Een kamer is gevuld met water. Het werk heet toepasselijk “the room of tears”. Er liggen stenen, her en der versprijd in de kamer. Je kan de videowerken aan de muur bezichtigen door van de ene steen op de andere te springen. Het vraagt enige rekeninspanning en planning want je bent niet de enige die springt. Twee kindjes van een jaar of zes hebben het anders begrepen. Zij staan tot aan hun enkels in het water, vallen en staan weer recht, kletsnat. Hun mama kan ermee lachen. Kunst in Afrika.
Verder heel veel foto’s over het leven zoals het is, hier is Afrika. Kunst voor de ene, miserie, alledaagsheid en een hopeloos uitzicht voor de andere. Je eigen leven ingekaderd in een museum. Het zal je worst wezen als je er zelf niet beter van wordt.
Op een patio speelt een Afrikaans orkest, er wordt drank geserveerd. Ik vraag een glas frisdrank en krijg het uitgeschonken in een reeds eerder gebruikt glas. In de gangen overal de resten van een feest, lege flessen, kapotte glazen, botjes van kippebouten. Een feest van waarheden, het onvatbare en chaos.
De waarheden staan gegrift in onze geschiedenisboeken, afdeling Afrika. De komst van de eerste Europeanen, de slavenhandel, de Conferentie van Berlijn (the scramble for Africa), de kolonisatie, de Bandung Conferentie tegen de kolonisatie, Leo Frobenius die de Afrikanen niet in staat zag een eigen cultuur op te bouwen, Michel Leiris (“L’Afrique Fantome”) en andere. Politieke figuren zoals Senghor (dichter en eerste president van Senegal), Nkrumah (Ghanees en goed bevriend met ML King), Neto (rebel en vrijheidstrijder voor het MPLA in Angola), Idi Amin Dada (potentaat en alleenheerser van Oeganda, aan de macht gehouden door de Britten), Nassar (anti- kolonialist en vechter tegen de Israeliis), Modibo Keita (socialist en daarna voormalig dictator van Mali), Sadat (weet je nog...van de Camp David akkoorden, hij kreeg hiervoor de Nobelprijs), Nelson “Madiba” Mandela en Steve Biko (“freeeeee Nelson Mandela” en “Biiiiko, because, because Biko”) . De schrijvers, de Nobelprijswinnaars, artiesten, zangers, de sneeuw op de Kilimanjaro die vreest voor zijn eeuwigheid, de oorlogen, de corruptie, AIDS, malaria, armoede en honger.
Als deze opsomming genoeg was zouden we een objectief beeld krijgen van Afrika maar meteen ontkennen we dan dat Afrika een continent is van tegengestelde entiteiten, gebrand door de stempel van de geschiedenis. Voor ons zit de geest van Afrika opgesloten in antropologische musea en musea van beschaving. Afrika is meer dan dat. Er is daar ook nog dat onvatbare.
De door de kolonialisten getekende artificiele grenzen verdwijnen plotseling als Senegal optreedt tegen Frankrijk in de wereldcup voetbal. Elke Afrikaan stond toen achter Senegal. Een anekdote hoor ik velen zeggen. Hoewel... voor mij is het nog altijd de vertaling van het overstijgen van de grenzen die het gevolg waren van de koloniale opdeling. Afrika voelde zich verenigd in een 2 keer 90 minuten huwelijk waarvan de gevolgen nog steeds nagalmen. Verenigd in het vinden van een gemeenschappelijke tegenstander. Frankrijk als symbool voor wat de Westerse wereld dit continent heeft aangedaan. Laat ons, als Belgen eerlijk zijn; vandaag spreken wij ook nog over de heroische overwinnig van de Rode Duivels in Mexico tegen Rusland.
Het onvatbare ligt ook in de chaos als gevolg van zijn geschiedenis en elkeen die zich zo goed en zo kwaad aanpast aan die chaos, elk op zijn eigen manier. De chaos die ontstaan is uit de geschiedenis waar wij, het Westen, een rotsblok aan hebben bijgedragen maar die we liever afdoen als een symptoom van de chronische ziekte van dit continent.
Africa Remix is daarom voor mij het feest van een modern Afrika dat zich tracht om te vormen in een sterk gereduceerde tijdsspanne waaruit het een toekomst tracht te creeren. Dit continent is niet meer dan 40 jaar oud. De meeste van zijn inwoners zijn ouder dan de landen waarin ze wonen. Zelfs de US of A heeft geen enkele inwoner die ouder is dan zijn grondwet. Alleen al dit feit toont aan met welke collectieve en individuele chaos Afrika dient af te rekenen. Daarom is deze tentoonstelling ook een feest van chaos.
Vorige week, bovenop het dak van een hospitaal, Bree Street, CBD, Jan in volle actie. Zelfde moeilijkheidsgraad om er te geraken maar de beloning was des te groter. Niet alleen omwille van het fantastisch uitzicht op downtown Joburg maar vooral naar inhoud. Eindelijk heb ik begrepen wat Jan doet. Creative mensen samenbrengen in een platform. Mensen die de alledaagse dingen op een andere manier bekijken. Zelfs hun kijk op de criminaliteit verschilt van een doorsnee Jo-burger. Jan heeft de uitdaging aangegaan om een evenement te organiseren in wat in alle toeristische gidsen staat beschreven als “no go zones”. En het grootste compliment dat hij hiervoor ontving is een zwarte Zuid- Afrikaan die tot tranen toe bewogen was omdat het een blanke Europeaan behoeft om de wereld te laten zien dat het effectief beter gaat met Downtown Joburg.
Maar Jan, laten we nu niet euforisch worden over onze gewonnen vrijheid zodat we overmoedig raken, ...OK?
Eric.
---------
Nu ben ik terug even aan het woord. Ik vind het zeer interessant om Eric zijn wedervaren te lezen, en hoe hij de verschillende trips met mij ervaart.
Ik denk - hoop - dat ik niet te naief ben. Genre: elke mens op deze aardbol heeft een goede inborst tot het tegendeel bewezen is, en dat soort geitewollensokken meningen.
Natuurlijk ben ik niet blind voor armoede, onrecht, discrepanties tussen arm en rijk en de mogelijke gevaren die dat met zich meebrengen. Ik heb ooit een fotoshooting gedaan in de hoerenbuurt van New Delhi, waar de drugspuiters op de grond lagen, de straten volliepen - een beetje zoals op marktrock toen het nog goed ging - om te kijken wat we aan het uitspoken waren, en de pooiers kwaad werden omdat we hun inkomsten derfden.
Maar toch... ik spring niet zomaar blindelings in al die projecten. Er gaat behoorlijk wat denk - en leerwerk aan vooraf.
Als voorbeeld het Open Lab dat ik organiseerde.
Ik probeer zo'n stad als Johannesburg te scannen. Te praten met de kunstenaars, de ontwerpers, kortom de creatieve scene. Waarom leef ik in een Toscaans huis? Waarom die gated communities à la Dainfern, en de stad in verval en terug-opbouw, zoals Eric dat zo mooi beschrijft? De rol van de creatieve industrie is in deze zéér belangrijk.
Ik was niet de eerste om op die plek een expo te doen. De plek waarvan sprake wordt gehuurd door 3 vrienden die de ruimte ter beschikking stellen voor fotoshoots, expo's, en filmopnames.
Zij gaven me de plek gratis, net omdat ze meer reklame wilden maken over hun ruimte.
Het addictlab-systeem, dan weer, om lokale mensen te selecteren (modeontwerpers, filmmakers, kunstenaars ...) die elk nog eens hun eigen incrowd gaan mobiliseren om ook naar het event te komen, zorgt voor een organisch groeiende groep van mensen.
Kijk op
Open Lab om te zien wat ik selecteerde en hoeveel volk we wel hadden.
Ook de Johannesburg Art Gallery, toegegeven. Dat was een heuse uitdaging om er te geraken. Maar eens toegekomen, liep héél kunstminnend Johannesburg daar rond.
Om maar te zeggen dat ik niet per definitie geloof in wat er in mogelijk gedateerde stadsgidsen sta. Wél in de al dan niet bestaande dynamiek van de creatieve sector.
Ik zou er eens een boek moeten over schrijven.
De verdediging, als die al nodig was, rust.
Posts
